Hoofdstuk 1

De tijdmachine in je hoofd

Inleiding

Heb je er wel eens over nagedacht? Alles wat je nu doet, is over een seconde al verleden tijd. De appjes die je gisteren stuurde. De game die je vorig weekend hebt uitgespeeld. De vakantie van drie jaar geleden. Het is allemaal al gebeurd. Het komt nooit meer precies zo terug.

Geschiedenis gaat over dat verleden. Het gaat niet alleen over saaie jaartallen of stoffige boeken. Geschiedenis gaat over mensen. Over hoe ze leefden, wat ze aten en waar ze ruzie over maakten.

Misschien ben je fan van Taylor Swift. Je weet vast dat zij haar muziek indelt in verschillende 'Eras' (tijdperken). Elk album heeft een eigen stijl, een eigen kleur en een eigen verhaal. Bij geschiedenis doen we precies hetzelfde. We hakken de tijd in stukjes. Zo wordt het een duidelijk verhaal in plaats van een grote chaos. In dit hoofdstuk ontdek je hoe we dat doen. Je leert hoe je terugkijkt in de tijd. En je leert hoe we weten wat er vroeger is gebeurd.

Stap in de tijdmachine. We gaan op zoek naar het verleden.

Theorie

Wat is geschiedenis?

Geschiedenis is de wetenschap die onderzoekt wat er in het verleden is gebeurd. We kijken naar wat mensen deden. Waarom voerden ze oorlog? Hoe bouwden ze hun huizen? Wat geloofden ze?

Je kunt niet zomaar iets roepen over vroeger. Je moet bewijs hebben. Een onderzoeker van de geschiedenis noem je een historicus. Een historicus is eigenlijk een soort detective. Hij of zij zoekt naar sporen.

Bronnen: De sporen van vroeger

Hoe weten we wat er duizend jaar geleden gebeurde? Er was toen nog geen Instagram of TikTok om alles vast te leggen. We gebruiken bronnen. Een bron is alles wat ons informatie geeft over het verleden.

We verdelen bronnen in twee groepen:

1. Geschreven bronnen
Dit zijn teksten. Alles waar letters of tekens op staan.
Voorbeelden:
Een dagboek van een soldaat.
Een oude wetboekrol.
Een brief van een koning.
Een krantenartikel uit 1940.

2. Ongeschreven bronnen
Dit zijn voorwerpen. Dingen die mensen hebben gemaakt of gebruikt, maar waar geen tekst op staat.
Voorbeelden:
Een bot van een mammoet.
Een pijlpunt van steen.
Een oude pot of vaas.
Een gouden munt (zonder tekst).
* Een kasteel of hunebed.

Als er uit een bepaalde tijd nog geen geschreven bronnen zijn, noemen we die tijd de prehistorie. Prehistorie betekent 'voorgeschiedenis'. De mensen konden toen nog niet schrijven. We weten dus alleen iets over hen door ongeschreven bronnen, zoals hun gereedschap of hun graven.

hourglass sand — Afb: Zandloper - Net als het zand in deze zandloper, stroomt de tijd onverbiddelijk door en verdwijnt het verleden.

De tijd indelen

De geschiedenis van de mens duurt al heel lang. Duizenden jaren. Als we dat in één keer willen vertellen, raakt iedereen in de war. Daarom gebruiken we een tijdlijn.

De jaartelling
In Nederland gebruiken we de christelijke jaartelling.
Het jaar 1 is (ongeveer) de geboorte van Christus.
Alles daarvoor noemen we voor Christus (v. Chr.).
* Alles daarna noemen we na Christus (n. Chr.).

Let op: bij tellen 'voor Christus' tellen we terug. Het jaar 500 v. Chr. was éérder dan het jaar 100 v. Chr. Hoe hoger het getal voor Christus, hoe langer het geleden is.

Chronologie
Dit is een moeilijk woord voor: de juiste volgorde van de tijd.
Als je dingen in de juiste volgorde zet, van oud naar nieuw, dan zet je ze in chronologische volgorde.

Denk maar aan een voetbalwedstrijd.
Stel je voor dat je de hoogtepunten kijkt.

De aftrap is in de 1e minuut.

De eerste gele kaart is in de 23e minuut.

Het winnende doelpunt valt in de 89e minuut.

Dit is logisch. Dit is chronologisch.
Als je eerst het doelpunt laat zien, en daarna pas de aftrap, dan snapt niemand de wedstrijd meer. Bij geschiedenis werkt dat precies zo. We moeten weten wat eerst kwam. Oorzaak en gevolg hangen hiermee samen. Iets gebeurt (oorzaak), en daarna gebeurt er iets anders door (gevolg).

writing hand pen — Afb: Schrijven als bron - Oude documenten, geschreven met pen en inkt, vertellen ons veel over het leven in het verleden.

De tien tijdvakken

In het Nederlandse onderwijs hebben we de geschiedenis verdeeld in tien stukken. Deze noemen we de tien tijdvakken. Elk tijdvak heeft een naam en een symbool. Je hoeft ze nog niet allemaal uit je hoofd te kennen, maar je zult ze de komende jaren op school allemaal tegenkomen.

Hier is een kort overzicht:

Tijd van jagers en boeren (tot 3000 v. Chr.)

De prehistorie. Mensen leefden in tenten en jaagden op dieren. Later bouwden ze boerderijen.

Tijd van Grieken en Romeinen (3000 v. Chr. – 500 n. Chr.)

De oudheid. Grote steden, tempels en keizers. Het Romeinse Rijk was de baas.

Tijd van monniken en ridders (500 – 1000)

De vroege middeleeuwen. Kastelen, ridders te paard en veel kloosters.

Tijd van steden en staten (1000 – 1500)

De late middeleeuwen. Dorpen groeiden uit tot steden met muren eromheen.

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 – 1600)

Europa ontdekt Amerika. Er komt ruzie in de kerk (hervorming).

Tijd van regenten en vorsten (1600 – 1700)

De Gouden Eeuw in Nederland. Rijke kooplieden en machtige koningen.

Tijd van pruiken en revoluties (1700 – 1800)

Mensen gingen nadenken over vrijheid. Koningen werden afgezet (soms met geweld).

Tijd van burgers en stoommachines (1800 – 1900)

De industrie komt op. Fabrieken, treinen en machines veranderen de wereld.

Tijd van wereldoorlogen (1900 – 1950)

Twee grote oorlogen waar bijna de hele wereld bij betrokken was.

Tijd van televisie en computer (1950 – nu)

De moderne tijd. Welvaart, internet en mobiele telefoons.

Zo zie je maar: jouw leven speelt zich af in tijdvak 10. Maar de dingen die je gebruikt (zoals taal of geld), zijn vaak al in eerdere tijdvakken uitgevonden.

Voorbeelden

Om de theorie beter te begrijpen, kijken we naar een paar voorbeelden uit jouw eigen leven en uit de geschiedenis.

Voorbeeld 1: Jouw eigen tijdlijn

Stel je voor dat we een boek schrijven over jouw leven. We hebben bronnen nodig.
Je geboortekaartje? Dat is een geschreven bron. Er staat een datum en een naam op.
Je eerste rammelaar of knuffelbeer? Dat is een ongeschreven bron. Het vertelt ons waar je mee speelde, maar er staat geen verhaal op.
* Een foto van je eerste schooldag? Dat is een beeldbron (een soort ongeschreven bron die wel veel laat zien).

Als we deze dingen op een rij leggen (geboorte -> eerste stapjes -> basisschool -> vmbo), dan maken we een chronologisch overzicht.

Voorbeeld 2: De archeoloog

Een archeoloog is iemand die in de grond graaft op zoek naar het verleden. Stel, een archeoloog vindt in de grond een oude zwaardschede (waar een zwaard in zat).
Dit voorwerp is roestig en vies. De archeoloog maakt het schoon.
Hij ziet dat het gemaakt is van ijzer. Hij weet dat mensen pas ijzer konden maken in bepaalde tijden.
Hij vindt er géén tekst op.
Conclusie: Dit is een ongeschreven bron.
Door te kijken naar de laag aarde waarin het lag, kan hij raden hoe oud het is. Hij puzzelt het verleden bij elkaar.

Infographic: Op zoek naar het verleden — Afb: Infographic 'Op zoek naar het verleden' - Ontdek hoe archeologen en historici sporen uit het verleden onderzoeken en interpreteren.

Voorbeeld 3: Gamen met de geschiedenis

Veel games spelen zich af in het verleden. Denk aan Assassin's Creed of bepaalde shooters. De makers van die games hebben historici in dienst.
Ze willen weten: hoe zag een gebouw eruit in het jaar 1200?
Welke wapens hadden ze toen?
De game-ontwikkelaars gebruiken bronnen (oude tekeningen, kaarten) om de game zo echt mogelijk te maken. Als jij in een game door Parijs rent tijdens de Franse Revolutie, zie je eigenlijk een digitale versie van de geschiedenis. Je loopt rond in tijdvak 7 (Pruiken en revoluties).

Verdieping

Nu je de basis kent, gaan we iets dieper graven. Geschiedenis is namelijk niet altijd simpel. Soms vertellen bronnen niet de hele waarheid.

Feit en mening

Het is heel belangrijk om het verschil te weten tussen een feit en een mening.
Feit: Iets wat echt gebeurd is en wat je kunt controleren.
Voorbeeld: "Op 1 september 1939 viel Duitsland Polen binnen." Dit is waar. Het staat vast.
Mening: Wat iemand vindt van een gebeurtenis.
Voorbeeld: "De middeleeuwen waren een stomme tijd om in te leven." Dat vindt jij misschien, maar een ridder vond het misschien wel geweldig.

Als historicus zoek je naar feiten. Maar veel bronnen zitten vol meningen. Als een koning een brief schrijft over een veldslag die hij gewonnen heeft, zal hij vast schrijven dat hij heel dapper was. Misschien was hij in het echt wel heel bang. Je moet als onderzoeker dus altijd kritisch zijn.

Standplaatsgebondenheid

Dit is een lastig woord voor scrabble. Standplaatsgebondenheid betekent dat je kijkt naar de wereld vanuit jouw eigen positie.
Jij vindt het heel normaal dat iedereen een smartphone heeft. Iemand uit 1950 zou dat tovenarij vinden.
Jij vindt het misschien zielig dat kinderen vroeger in fabrieken moesten werken. Mensen in die tijd vonden dat vaak noodzakelijk om geld te verdienen voor eten.

Je mag mensen van vroeger niet zomaar veroordelen met de regels van nu. Je moet proberen in hun schoenen te staan. Waarom deden ze wat ze deden? Wat wisten ze toen?

Denk nog even aan Taylor Swift of een andere grote artiest. Fans (Swifties) vinden haar geweldig. Mensen die niet van popmuziek houden, vinden het niks. Als je over 100 jaar leest wat fans over haar schreven ("Ze is de beste ooit!"), krijg je een ander beeld dan wanneer je leest wat een criticus schreef. De waarheid ligt vaak ergens in het midden.

Hetzelfde geldt voor geschiedenis. Een Romeinse soldaat schrijft heel anders over een oorlog dan de mensen die door die soldaat veroverd werden. Om het echte verhaal te vinden, moet je bronnen van beide kanten lezen.

Opdrachten

Hieronder vind je drie opdrachten om te oefenen met de stof.

Opdracht 1: Bronnen sorteren (Basis)

Hieronder zie je een lijst met vondsten die een archeoloog heeft gedaan.
Zet achter elk voorwerp of het een geschreven of een ongeschreven bron is.

Een zilveren munt met de afbeelding van een keizer.

Een brief van een soldaat aan zijn moeder.

Een gebroken vaas van aardewerk.

De resten van een houten Vikingschip.

Een wetboek met regels over straffen.

Een muurschildering in een grot (zonder tekst).

Opdracht 2: De tijdlijn maken (Analyse)

Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Zet het nummer 1 bij de gebeurtenis die het langst geleden is, en nummer 5 bij de gebeurtenis die het meest recent is.

A. Iemand bouwt een fabriek met stoommachines.
B. Jagers maken een kampvuur voor hun tent.
C. Ridders bouwen een kasteel.
D. Je stuurt een WhatsApp-berichtje naar je vriend.
E. Romeinse soldaten leggen een weg aan door Europa.

\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_

\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_

\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_

\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_

\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_

Opdracht 3: De tijdcapsule (Uitdaging)

Stel je voor: jij mag een tijdcapsule maken voor mensen die over 500 jaar leven. Zij willen weten hoe het leven van een vmbo-leerling er nu uitziet.
Je mag 3 dingen in de doos stoppen (geen levende dieren of mensen!).

Kies 1 geschreven bron uit jouw leven.
Kies 1 ongeschreven bron uit jouw leven.
Kies 1 voorwerp dat iets zegt over jouw hobby (bijvoorbeeld voetbal, gamen of muziek).

Schrijf bij elk voorwerp op waarom je dit kiest en wat de mensen van de toekomst hieruit kunnen leren over onze tijd. Wees zo duidelijk mogelijk, want over 500 jaar weten ze misschien niet meer wat een controller of een scheenbeschermer is!

Samenvatting

Geschiedenis onderzoekt het verleden om het heden te begrijpen.
Een historicus is een onderzoeker die kijkt naar wat mensen vroeger deden.
We gebruiken bronnen als bewijs.
Geschreven bronnen: teksten (brieven, boeken).
Ongeschreven bronnen: voorwerpen (potten, wapens, gebouwen).
De chronologie is de juiste volgorde van de tijd (van oud naar nieuw).
In Nederland gebruiken we tien tijdvakken om de geschiedenis overzichtelijk te maken.
Wees altijd kritisch op bronnen: is het een feit of een mening?
Houd rekening met standplaatsgebondenheid: bekijk het verleden door de ogen van de mensen van toen.

Hoofdstuk 2

Overleven zonder supermarkt: Jagers en verzamelaars

Inleiding

Stel je eens voor. Je wordt wakker en je hebt honger. Je loopt naar de keuken. Je opent de koelkast. Helaas, hij is leeg. Er is geen supermarkt in de buurt. Er is zelfs geen supermarkt in het hele land. Er zijn geen huizen, geen wegen en geen telefoons. Hoe kom je aan eten? Waar ga je slapen? Hoe blijf je warm?

Dit klinkt misschien als een spannende survival-game. Maar voor de eerste mensen was dit de harde werkelijkheid. Er was geen 'respawn' als het misging. In Hoofdstuk 1: De tijdmachine in je hoofd heb je geleerd hoe we naar het verleden kunnen kijken. We gebruiken bronnen en sporen die in de grond zitten. Nu stappen we echt in die tijdmachine. We reizen duizenden jaren terug.

We gaan naar de tijd van de jagers en verzamelaars. Dit waren de eerste mensen in Europa. Ze leefden in de natuur. Ze moesten alles zelf doen. Ze kenden de wereld om zich heen door en door. In dit hoofdstuk ontdek je hoe zij overleefden in een wereld vol gevaren. Ben jij klaar voor het avontuur?

Theorie

Altijd onderweg

Jagers en verzamelaars woonden niet op één plek. Ze hadden geen stenen huizen zoals wij. Ze waren nomaden. Dat is een moeilijk woord voor mensen die rondtrekken. Waarom deden ze dat? Heel simpel: het eten raakte op.

Stel je voor dat je met een groep mensen in een bos woont. Na een paar weken zijn alle bessen geplukt. De herten zijn geschrokken en weggevlucht. Dan heb je een probleem. Je moet wel verhuizen. De natuur bepaalde hun agenda. In de zomer waren ze op plekken met veel vis en fruit. In de winter zochten ze beschutte plekken tegen de kou. Ze volgden de kuddes dieren waar ze op jaagden.

Ze leefden in kleine groepen. Meestal waren dit groepen van ongeveer 20 tot 30 mensen. Dat is ongeveer zo groot als jouw schoolklas. Iedereen kende elkaar. Iedereen was familie of vrienden van elkaar. Omdat ze steeds moesten lopen, hadden ze weinig spullen. Alles wat je bezat, moest je kunnen dragen. Ze hadden dus geen zware meubels of kasten vol kleding. Ze woonden in tenten van dierenhuiden of eenvoudige hutten van takken. Soms sliepen ze in grotten als het regende.

prehistoric nomads walking — Afb: Nomaden op zoek naar voedsel - Jagers en verzamelaars trokken rond om te overleven.

De taakverdeling: Samen sta je sterk

Om te overleven moest iedereen meehelpen. Er was waarschijnlijk een duidelijke taakverdeling.
De mannen: Zij gingen meestal op jacht. Ze jaagden op grote dieren. Denk aan herten, zwijnen, oerossen en soms zelfs mammoeten. De jacht was gevaarlijk en duurde soms dagen.
De vrouwen: Zij zorgden vaak voor de kleine kinderen. Daardoor konden ze niet dagenlang wegrennen achter een prooi aan. Zij verzamelden voedsel in de buurt van het kamp. Ze zochten bessen, noten, eetbare planten, wortels en paddenstoelen.

Vergis je niet: het verzamelen was minstens zo belangrijk als de jacht! De jacht mislukte vaak. Dieren zijn snel en slim. Maar planten lopen niet weg. Het voedsel dat de vrouwen verzamelden, zorgde ervoor dat de groep elke dag kon eten. Vlees was een speciaal extraatje.

Gereedschap van steen

Jagers en verzamelaars waren heel handig. Ze maakten alles zelf. Ze hadden geen metaal of plastic. Ze gebruikten materialen uit de natuur:
Steen: Vooral vuursteen was populair. Dit is een steensoort die je heel scherp kunt maken. Als je erop slaat, springen er schilfers af. Die schilfers zijn zo scherp als een scheermes.
Hout: Voor speren, stelen van bijlen en bogen.
* Botten en gewei: Voor naalden (om kleding te naaien) en vishaken.

Omdat ze zoveel steen gebruikten, noemen we deze periode de Steentijd. Zoals je in hoofdstuk 1 hebt geleerd, vinden archeologen deze stenen spullen nu nog terug in de grond. Hout en leer vergaan snel, maar steen blijft tienduizenden jaren goed.

Het allerbelangrijkste gereedschap was misschien wel vuur. Vuur gaf warmte. Vuur gaf licht in het donker. Op vuur konden ze vlees braden, waardoor het gezonder was. En vuur hield wilde dieren op afstand.

hands making flint tools — Afb: Vuursteenbewerking - Jagers en verzamelaars maakten scherpe werktuigen van vuursteen om te jagen en dieren te slachten.

Kennis van de natuur

Deze mensen waren absoluut niet dom. Ze wisten waarschijnlijk meer over de natuur dan jij en ik. Ze moesten precies weten welke paddenstoel je kon eten en welke giftig was. Eén foutje kon dodelijk zijn. Ze wisten precies hoe het weer veranderde. Ze konden sporen lezen van dieren. Ze wisten van welke plant je een medicijn kon maken tegen buikpijn. Hun 'school' was het bos. Ze leerden elke dag door te kijken en te doen.

Net zoals jij in een game precies weet welke wapens de meeste damage doen of waar de beste loot ligt, wisten zij precies waar de beste vuurstenen lagen. Hun leven hing ervan af.

Voorbeelden

Een dag uit het leven van Oeg

Laten we eens kijken naar Oeg. Oeg is een jongen van 14 jaar in de Steentijd.
Hij wordt wakker als de zon opkomt. Zijn maag rammelt. Gisteren hebben ze niets gevangen. Het kamp komt langzaam tot leven. Oeg kruipt onder zijn berenvel vandaan. Het is koud.

Vandaag mag hij mee op jacht. De mannen hebben sporen gezien van een groot hert. Voordat ze vertrekken, controleren ze hun wapens. Oeg heeft een speer met een scherpe vuurstenen punt. Hij heeft de punt gisteren zelf vastgezet met hars van een boom en een pees van een dier.

Ze lopen muisstil door het bos. Urenlang. Oeg moet goed opletten waar hij zijn voeten neerzet. Geen takje mag kraken. Ze communiceren met handgebaren. Opeens zien ze het hert. Het staat te grazen op een open plek.

Nu komt het aan op teamwork. Je kunt dit vergelijken met een voetbalwedstrijd. Een spits kan niet in zijn eentje de wedstrijd winnen tegen elf tegenstanders. Hij heeft de verdedigers en middenvelders nodig om de bal te krijgen. Bij de jacht is dat net zo. Een deel van de groep jaagt het hert op. De anderen, waaronder Oeg, liggen in een hinderlaag. Iedereen moet zijn positie houden. Als één iemand te vroeg beweegt, schrikt het hert en is het weg. Dan heeft de hele groep honger.

Het plan lukt. Het hert rent recht op Oeg af. Ze gooien hun speren. Het is raak. Vanavond is er feest.

hunter throwing spear forest — Afb: Jager met speer - Jagers en verzamelaars jaagden op dieren voor voedsel en gebruikten speerpunten van steen of bot.

Het kamp

Terwijl Oeg jaagt, zijn zijn moeder en zusje in het bos. Ze hebben manden gevlochten van riet. Ze zoeken naar hazelnoten. Ze weten een goede struik, maar ze moeten oppassen. Vorige week zagen ze hier nog een beer.

Terug in het kamp maken ze het eten klaar. Ze gebruiken de huid van het hert om nieuwe kleren of tentspullen te maken. Niets wordt weggegooid. De botten worden gekraakt om het merg (vet) eruit te eten. Van de rest van het bot maakt de opa van Oeg een nieuwe fluit.

Verdieping

Meer dan alleen overleven

Je denkt misschien dat jagers en verzamelaars alleen maar bezig waren met eten zoeken. Dat ze de hele dag stress hadden. Maar dat is niet helemaal waar. Onderzoekers denken dat ze best veel vrije tijd hadden. Als de jacht goed was gegaan, hadden ze dagenlang genoeg eten.

Wat deden ze dan? Ze maakten kunst. In diepe, donkere grotten in Frankrijk en Spanje (zoals in Lascaux) hebben we prachtige schilderingen gevonden. Ze tekenden de dieren waar ze op jaagden: bizons, paarden en mammoeten.
Waarom deden ze dat? Misschien om de goden te vragen om een goede jacht. Of misschien gewoon om verhalen te vertellen.

Ze maakten ook sieraden van schelpen en tanden. En ze maakten muziek. Er zijn fluiten gevonden gemaakt van holle vogelbotjes. Mensen houden al duizenden jaren van muziek en verhalen. Denk maar aan de fans van Taylor Swift. Die komen met duizenden bij elkaar om te zingen, te huilen en verhalen te delen. Dat gevoel van saamhorigheid, van samen iets beleven bij het vuur of op een podium, zit in onze genen. In de Steentijd zaten ze 's avonds rond het kampvuur. Ze zongen, dansten en vertelden spannende verhalen over de mammoetjacht. Zo gaven ze hun kennis door aan de kinderen.

De overgang naar boeren

Aan het eind van de Steentijd veranderde er iets groots. Het klimaat werd warmer. Het ijs trok weg. Mensen ontdekten dat als je zaadjes in de grond stopt, er nieuwe plantjes uit groeien. Ze ontdekten dat je dieren ook tam kon maken. Je hoefde er dan niet meer achteraan te rennen.
Dit was het begin van de landbouw. Mensen stopten met rondtrekken en gingen in vaste huizen wonen. Maar dat is een verhaal voor het volgende hoofdstuk!

Infographic: Jagers en verzamelaars — Afb: Jagers en verzamelaars in een notendop - deze infographic laat zien hoe ze leefden en overleefden in de prehistorie. Bekijk hoe ze aan eten kwamen en wat voor gereedschap ze gebruikten.

Opdrachten

Opdracht 1: Wat staat er op het menu? (Basis)

Jagers en verzamelaars aten alleen wat ze in de natuur konden vinden. Er waren geen fabrieken.
Maak in je schrift twee rijtjes.
Rijtje A: "Eten van de jagers en verzamelaars"
Rijtje B: "Eten dat ze vroeger NIET hadden"

Zet de volgende etenswaren in het juiste rijtje:
Wilde bessen, Pizza, Geroosterd hertenvlees, Cola, Hazelnoten, Zalm, Patat, Konijn, Brood uit de supermarkt, Eieren uit een vogelnest.

Opdracht 2: Waarom verhuizen? (Analyse)

Stel je voor: jij bent de leider van een groep jagers en verzamelaars. Het is herfst en het wordt kouder. Jullie wonen nu in een open veld bij een rivier.
Schrijf in je schrift op wat je gaat doen. Blijf je hier of ga je weg?
Leg uit waarom je die keuze maakt.
Bedenk drie gevaren die dreigen als je in de winter op de verkeerde plek blijft.
Gebruik in je antwoord de woorden: voedsel, temperatuur en beschutting.

Opdracht 3: Je survival-uitrusting (Uitdaging)

Stel je voor dat je per ongeluk met een tijdmachine in de Steentijd belandt. Je mag 3 moderne voorwerpen meenemen uit je eigen kamer. Maar let op: er is geen elektriciteit en geen internet! (Dus je telefoon of PlayStation heb je niks aan).

Welke 3 voorwerpen kies je?
Leg per voorwerp uit waarom dit jou helpt om te overleven als jager/verzamelaar.
Bedenk ook één voorwerp dat de mensen uit de Steentijd beter hadden dan wij nu. Waar waren zij beter in dan jij?

Samenvatting

De eerste mensen noem je jagers en verzamelaars.
Ze waren nomaden: ze trokken rond en woonden niet op één vaste plek.
Ze leefden in kleine groepen van 20-30 personen en kenden elkaar goed.
Er was een taakverdeling: mannen jaagden meestal op vlees, vrouwen verzamelden plantaardig voedsel.
Ze maakten gereedschap van steen (vuursteen), hout en botten. Daarom heet deze tijd de Steentijd.
Kennis van de natuur en samenwerking waren levensbelangrijk om te overleven.
Ze hadden ook cultuur: ze maakten rotstekeningen, sieraden en muziek.

Hoofdstuk 3

Van zwerven naar een vast huis: De landbouwrevolutie

Inleiding

Stel je voor dat je elke week moet verhuizen. Je pakt je tent in, neemt alleen mee wat je kunt dragen en loopt kilometers naar een nieuwe plek. Zo leefden de mensen uit het vorige hoofdstuk. In Hoofdstuk 2: Overleven zonder supermarkt leerde je over de jagers en verzamelaars. Zij waren altijd onderweg, op zoek naar voedsel. Ze hadden geen vaste woonplaats en weinig bezittingen.

Maar in dit hoofdstuk gaat alles veranderen. We gaan kijken naar misschien wel de grootste verandering in de geschiedenis van de mens.

De mens stopt met rondtrekken. We gaan van een nomadisch bestaan (rondtrekken) naar een zittend bestaan. Vergelijk het met een videogame. Eerst speelde de mens in 'survival mode', waarbij je alleen maar probeert te overleven en rondrent. Nu schakelt de mens over naar een modus waar je bases gaat bouwen en grondstoffen gaat farmen. De mens werd boer.

Dit gebeurde niet van de ene op de andere dag. Het duurde duizenden jaren. Maar het resultaat was gigantisch. Zonder deze verandering hadden we nu geen dorpen, geen steden, en geen schoolgebouwen gehad. Hoe kwamen mensen op het idee om zelf planten te gaan verbouwen? Waarom gaven ze hun vrije leven op voor het zware werk op het land? En was dit nieuwe leven eigenlijk wel beter?

In dit hoofdstuk duiken we in de wereld van de eerste boeren.

Theorie

Een gelukkig toeval

Zoals je in hoofdstuk 1 over de tijdmachine hebt geleerd, kijken we ver terug in het verleden. Ongeveer 10.000 voor Christus gebeurde er iets bijzonders. Dit gebeurde in het Midden-Oosten. Historici noemen dit gebied de Vruchtbare Halve Maan. Dit is een gebied dat nu landen als Irak, Syrië en Turkije beslaat.

Het klimaat veranderde. Het werd warmer en vochtiger. Hierdoor groeiden er in het wild veel meer granen en planten. De jagers en verzamelaars merkten iets op. Ze zagen dat als ze zaden op de grond lieten vallen, er na een tijdje nieuwe plantjes groeiden.

Misschien was het wel een ongelukje. Iemand liet een handje graan vallen bij de ingang van een tent. Een paar maanden later stond daar mooi graan. De mensen dachten: "Hé, als we dit expres doen, hoeven we niet meer te zoeken!"

Dit is de geboorte van akkerbouw. Mensen gingen zelf tarwe en gerst in de grond stoppen. Ze hoefden niet meer uren te lopen om bessen te zoeken. Het eten groeide nu naast hun deur.

grinding stone grain — Afb: Graan malen met een steen - Met deze simpele techniek konden de eerste boeren graan tot meel vermalen, een belangrijke stap in hun nieuwe levensstijl.

Van wild dier naar huisdier

Niet alleen de planten veranderden. Ook de relatie met dieren veranderde. Jagers doodden dieren om ze op te eten. Maar de mensen werden slimmer. Ze begonnen jonge dieren te vangen. Ze doodden ze niet meteen, maar stopten ze in een omheining.

Dit noemen we veeteelt. Ze zorgden voor de dieren. Ze gaven ze te eten en beschermden ze tegen wolven. In ruil daarvoor kregen de mensen melk, wol, en vlees wanneer ze dat nodig hadden. Het eerste dier dat tam werd gemaakt, was de wolf (die langzaam veranderde in de hond). Daarna volgden schapen, geiten, varkens en koeien.

Het houden van dieren en het verbouwen van planten noemen we samen landbouw.

Wonen op één plek

Door de landbouw veranderde alles. Als je een akker hebt ingezaaid, kun je niet weggaan. Je moet wachten tot de oogst rijp is. Je moet onkruid wieden. Je moet de geiten water geven.

Omdat mensen bij hun akkers moesten blijven, stopten ze met rondtrekken. Ze bouwden stevige huizen. Geen tenten meer van dierenhuiden en stokken, maar huizen van klei, steen of dikke boomstammen.

Zo ontstonden de eerste dorpen. Mensen gingen samenwonen in groepen huizen. Dit zorgde voor een compleet nieuwe manier van samenleven. Je buren woonden nu jarenlang naast je.

neolithic clay houses — Afb: Neolithische huizen van klei - deze stevige woningen markeren een belangrijke stap van een zwervend naar een boerenbestaan.

Nieuwe uitvindingen

Doordat mensen op één plek bleven, konden ze meer spullen bewaren. Een jager-verzamelaar nam alleen mee wat hij kon dragen. Een boer kon spullen verzamelen in zijn huis.

Hierdoor werden er in deze tijd veel uitvindingen gedaan:

Aardewerk: Mensen maakten potten van klei. Hierin bewaarden ze hun voorraad graan. Zo hadden ze ook in de winter eten.

Gepolijst steen: Ze leerden stenen heel glad te slijpen. Hiervan maakten ze scherpe bijlen. Daarmee konden ze bomen kappen om akkers aan te leggen.

Het wiel en de ploeg: Later kwamen er nog slimmere uitvindingen om het werk makkelijker te maken.

Historici noemen deze periode de Nieuwe Steentijd (of het Neolithicum). Het verschil met de Oude Steentijd (jagers) is dat mensen nu tools maakten voor landbouw.

Voorbeelden

Bandkeramiekers in Nederland

Ook in Nederland kwamen de eerste boeren. Dit was rond 5000 voor Christus. We noemen een bekende groep de Bandkeramiekers. Ze woonden in Limburg.

Waarom heten ze zo? Ze maakten potten van klei en versierden die met lijnen en banden.
Stel je voor hoe hun leven eruitzag. Ze woonden in enorme boerderijen van wel 30 meter lang. Dat is net zo lang als een half voetbalveld! In één zo'n huis woonden meerdere families samen, en soms stonden de koeien ook binnen in een apart deel.

Het leven was hard werken. Iedereen moest helpen. Mannen kapten bomen en bewerkten het land. Vrouwen maalden graan tot meel. Dat malen gebeurde op een grote steen, urenlang, elke dag weer. Dit was zwaar voor je rug en je knieën. Kinderen moesten de geiten hoeden of vogels wegjagen van de akkers.

Infographic: De eerste boeren — Afb: De landbouwrevolutie in beeld - zie hoe de eerste boeren de wereld veranderden en wat dat voor hen betekende.

Het verhaal van een boerengezin

Laten we eens inzoomen op een dag uit het leven van een jongen, laten we hem 'Ur' noemen, die rond 4000 voor Christus leefde.

Ur wordt wakker als de zon opkomt. Hij heeft geen wekker, de haan of het licht maakt hem wakker. Zijn bed is een hoop gedroogd gras met een dierenhuid erover.
Zijn ontbijt is een soort dikke pap van granen. Geen cornflakes, geen suiker.

Na het eten gaat hij naar buiten. Zijn taak is het repareren van het hek voor de varkens. Gisteren is er eentje ontsnapt. Als hij dat niet goed doet, heeft het dorp geen vlees in de winter.
Op het veld ziet hij zijn vader en ooms. Ze zijn bezig met de oogst. Ze gebruiken sikkels (een soort kromme messen) van vuursteen. Het is zwaar werk onder de brandende zon.

's Avonds zit iedereen rond het vuur. Er is geen tv of telefoon. Opa vertelt verhalen over vroeger, toen de voorouders nog rondtrokken. Ur luistert aandachtig. Het klinkt spannend, maar ook gevaarlijk. Hij is blij met zijn stevige huis en de voorraadpotten vol graan.

Net zoals je in het voetbal verschillende posities hebt – een keeper, een verdediger, een spits – kreeg iedereen in het dorp zijn eigen taak. Sommige mensen waren heel goed in potten bakken. Anderen waren beter in het maken van bijlen. Er ontstond specialisatie. Je ruilde jouw potten voor het graan van de buurman. Zo ontstond de eerste handel.

Verdieping

Was het leven van een boer wel beter?

We denken vaak dat vooruitgang altijd beter is. Maar historici twijfelen daar soms over. Was het leven van een boer wel leuker dan dat van een jager-verzamelaar?

Laten we eens kijken naar de nadelen van het boerenleven:

Vastzitten: Jagers waren vrij. Als ze ruzie hadden met de buren, liepen ze gewoon weg. Boeren konden niet weg. Ze zaten vast aan hun huis en oogst. Conflicten liepen daardoor sneller uit de hand.

Ziektes: Boeren leefden dicht op elkaar én dicht bij hun dieren. Virussen en bacteriën sprongen makkelijk over van dier naar mens. Veel besmettelijke ziektes ontstonden pas toen we in dorpen gingen wonen.

Harder werken: Onderzoekers hebben skeletten bekeken van jagers en van boeren. Wat bleek? De boeren hadden vaker versleten knieën en ruggen. Een jager moest soms hard rennen, maar had daarnaast veel rust. Een boer moest elke dag werken, van zonsopgang tot zonsondergang.

Ongelijkheid: Bij jagers was iedereen ongeveer gelijk. Niemand had veel bezit. Bij boeren veranderde dat. De ene boer had een grotere oogst dan de andere. Hij werd rijker en machtiger. Er ontstonden verschillen tussen arm en rijk.

Een nieuw tijdperk

Je kent misschien Taylor Swift wel en haar 'Eras Tour'. Elke 'Era' (tijdperk) in haar show heeft een andere sfeer, andere kleding en andere regels.
In de geschiedenis is de overgang naar landbouw ook zo'n nieuw 'Era'. We noemen dit de Agrarische Revolutie. Het woord 'revolutie' betekent normaal een snelle omwenteling, zoals een opstand. Maar de landbouwrevolutie duurde duizenden jaren. Toch noemen we het een revolutie, omdat de gevolgen zo enorm groot waren. Het veranderde alles in het leven van de mens. Vanaf dit moment was er geen weg meer terug.

Monumenten voor de doden

Doordat mensen op een vaste plek woonden, gingen ze ook anders om met hun doden. Ze bouwden soms grote stenen monumenten. In Nederland kennen we de Hunebedden in Drenthe. Dit zijn grafkamers gemaakt van gigantische zwerfkeien.
Het feit dat mensen de moeite namen om zulke zware stenen te verplaatsen, laat zien dat ze goed georganiseerd waren. Ze werkten samen en hadden een leider die de leiding nam. Dit bewijst dat er in de boerendorpen een bestuur was ontstaan.

Opdrachten

Opdracht 1: Zoek de verschillen

Hieronder zie je een tabel. Neem de tabel over in je schrift en vul hem in. Kies uit de volgende woorden:
In een huis – Tenten/Hutten – Akkerbouw en veeteelt – Jagen en verzamelen – Veel bezit – Weinig bezit – Altijd onderweg – Vaste woonplaats

| Onderwerp | Jagers-Verzamelaars (Hoofdstuk 2) | Eerste Boeren (Hoofdstuk 3) |
| :--- | :--- | :--- |
| Manier van aan eten komen | ... | ... |
| Wonen | ... | ... |
| Woning type | ... | ... |
| Spullen | ... | ... |

Opdracht 2: Waarom potten?

Je hebt gelezen dat de eerste boeren aardewerk (potten van klei) uitvonden. Jagers en verzamelaars gebruikten bijna nooit potten van klei.
Bedenk en schrijf op:
A. Waarom is een aardenwerken pot onhandig voor een jager-verzamelaar die elke week verhuist?
B. Waarom is een aardenwerken pot juist onmisbaar (heel belangrijk) voor een boer? (Tip: denk aan muizen en vocht).

Opdracht 3: De grote discussie

Stel je voor dat we een tijdmachine hebben (zoals in hoofdstuk 1). Je reist terug naar 5000 voor Christus. Je ziet twee mensen met elkaar praten.
Persoon A is een jager die nog in de bossen leeft.
Persoon B is een boer die net zijn eerste huis heeft gebouwd.

Schrijf een kort gesprekje (dialoog) van ongeveer 10 zinnen waarin ze ruzie maken over wie het beste leven heeft.
Laat de jager zeggen waarom hij zijn leven vrijer en gezonder vindt.
Laat de boer zeggen waarom hij zijn leven veiliger en slimmer vindt.
Gebruik argumenten uit de tekst (bijvoorbeeld over ziektes, hard werken, zekerheid van eten).

Voorbeeld begin:
Jager: "Ik snap niet waarom jij de hele dag in de modder wroet, kom lekker mee jagen!"
Boer: "Misschien, maar ik heb vannacht wel droog geslapen en jij niet..."

Samenvatting

Rond 10.000 v.Chr. ontstond landbouw in het Midden-Oosten (de Vruchtbare Halve Maan).
Mensen ontdekten hoe ze zelf planten konden laten groeien (akkerbouw) en dieren tam konden maken (veeteelt).
Omdat boeren bij hun akkers moesten blijven, kregen mensen een vaste woonplaats. Ze stopten met rondtrekken.
Mensen gingen in stevige huizen wonen en vormden dorpen.
Er kwamen nieuwe uitvindingen zoals aardewerk (om eten te bewaren) en gepolijst steen (voor beter gereedschap).
Het leven was zwaar: boeren werkten harder dan jagers en er waren meer ziektes.
Er ontstond bezit en ongelijkheid: wie veel graan of vee had, was de baas.
* Deze grote verandering noemen we de landbouwrevolutie of agrarische revolutie.

Hoofdstuk 4

Van goden tot stemhokjes: De wereld van de Grieken

Inleiding

Welkom in hoofdstuk 4! We maken weer een sprong in de tijd.

In hoofdstuk 1 heb je geleerd hoe de tijdin je hoofd werkt. Daarna nam hoofdstuk 2 je mee naar de jagers en verzamelaars die moesten overleven in de wildernis. In hoofdstuk 3 zag je een enorme verandering: de landbouwrevolutie. Mensen gingen op een vaste plek wonen. Ze bouwden boerderijen en later kleine dorpen.

Nu gaan we kijken wat er gebeurde toen die dorpen nog groter werden. Veel groter.

We reizen naar het zuiden van Europa. Naar een land met helderblauwe zeeën, heel veel eilanden en hoge bergen. We gaan naar het oude Griekenland. Dit hoofdstuk is belangrijk. Waarom? Omdat de oude Grieken dingen hebben bedacht die wij vandaag nog steeds gebruiken.

Denk aan de Spelen die we elke vier jaar op tv kijken. Denk aan prachtige tempels. Maar denk vooral aan de manier waarop wij ons land besturen. De Grieken waren namelijk slimme denkers en fanatieke sporters. Ze waren eigenlijk de eerste 'influencers' van Europa. Hun cultuur is duizenden jaren na hun dood nog steeds zichtbaar.

Ben jij klaar voor een reis naar de tijd van helden, goden en slimme uitvinders? Pak je toga (of je trainingspak) en we gaan beginnen!

Theorie

1. Griekenland: Geen land, maar een verzameling

Als je nu op een kaart kijkt, is Griekenland één land met één regering. In de tijd van de oude Grieken (ongeveer 800 voor Christus tot 300 voor Christus) was dat anders.

Het landschap van Griekenland is erg bergachtig. Er is ook heel veel water. Reizen over land was vroeger heel moeilijk. Je kon niet even snel de trein of de bus pakken naar de volgende stad.

Doordat dorpen zo afgelegen lagen, groeiden ze uit tot aparte staatjes. We noemen zo'n stadstaat een polis (meervoud: poleis). Elke polis was een soort mini-landje. Ze hadden hun eigen regels, hun eigen geld en hun eigen leger.

Je kunt het vergelijken met gamen. Stel je voor dat Griekenland één grote game is. Elke stadstaat is dan een aparte server. De mensen in de server 'Athene' speelden volgens andere regels dan de spelers in de server 'Sparta'. Soms werkten de servers samen (tegen een grote vijand), maar vaak vochten ze ook tegen elkaar.

Toch voelden al deze mensen zich wel Grieks. Ze spraken dezelfde taal en geloofden in dezelfde goden.

ancient greek athletes running — Afb: Griekse atleten in actie - Sport was belangrijk voor de oude Grieken, en er werden zelfs speciale wedstrijden gehouden, de Olympische Spelen.

2. Athene en Sparta: Twee tegenpolen

De twee beroemdste stadstaten waren Athene en Sparta. Ze waren totaal verschillend.

Sparta was een echte militaire stad. Alles draaide om het leger en vechten. Jongens werden op hun zevende al uit huis geplaatst. Ze moesten in een kamp wonen om getraind te worden tot sterke soldaten. Zwakte werd niet getolereerd. Het leger van Sparta was onverslaanbaar op het land.

Athene was anders. Hier hielden ze ook wel van vechten, maar ze vonden andere dingen ook belangrijk. Kunst, mooie gebouwen, toneel en slim nadenken. De inwoners van Athene waren trots op hun mooie stad. Ze hadden ook een hele sterke vloot (schepen) op zee.

3. De geboorte van de democratie

In het begin werden de meeste Griekse poleis bestuurd door een koning of een klein groepje rijke mannen. Maar in Athene bedachten ze iets nieuws. Ze wilden niet dat één iemand de baas speelde.

Ze noemden hun nieuwe systeem democratie.
Dit woord komt van twee Griekse woorden:
Demos = volk
Kratos = macht

'Macht aan het volk' dus. In Athene mochten de burgers meepraten over de regels. Ze kwamen samen op een groot plein. Daar werd vergaderd. Iedereen mocht zeggen wat hij vond. Daarna gingen ze stemmen. De meerderheid besliste.

Dit klinkt heel eerlijk, maar er was een maar. Niet iedereen mocht stemmen.
Vrouwen mochten niet stemmen.
Slaven mochten niet stemmen.
* Mensen die niet in Athene geboren waren, mochten niet stemmen.

Alleen volwassen mannen die in Athene geboren waren, waren 'burgers'. Toch was dit een enorme stap vooruit. Voor het eerst in de geschiedenis luisterde de regering naar gewone mensen.

greek ruins mountain landscape — Afb: Griekse ruïnes in het landschap - Deze overblijfselen laten zien hoe belangrijk de Griekse cultuur was, zelfs op afgelegen plekken.

4. De Griekse goden

Zoals je in hoofdstuk 2 en 3 zag, probeerden mensen de wereld te begrijpen. Waarom onweert het? Waarom groeien de planten? De jagers dachten aan geesten. De boeren baden voor een goede oogst.

De Grieken dachten dat de wereld bestuurd werd door een grote familie van goden. Deze goden woonden, volgens de verhalen, op de hoogste berg van Griekenland: de berg Olympus.

De goden zagen eruit als mensen (superhelden eigenlijk), maar ze waren onsterfelijk. Ze hadden ook menselijke trekjes: ze werden verliefd, ze werden jaloers en ze maakten ruzie.

De belangrijkste god was Zeus. Hij was de baas en de god van de bliksem. Zijn broer Poseidon heerste over de zee. Zijn dochter Athena was de godin van de wijsheid (de stad Athene is naar haar vernoemd).

De Grieken bouwden prachtige tempels voor hun goden. Ze brachten offers (cadeautjes), zoals eten of drank, om de goden blij te houden. Ze hoopten dat de goden hen dan zouden helpen met winnen in de oorlog of een goede oogst.

Voorbeelden

We gaan de theorie nu wat echter maken met voorbeelden. Hoe zag het leven eruit?

Voorbeeld 1: De Olympische Spelen

Dit is iets wat de Grieken heel serieus namen: sport. De Grieken dachten dat een gezond lichaam zorgde voor een gezonde geest.

Om de vier jaar organiseerden ze een groot sportfeest in de stad Olympia. Dit deden ze ter ere van de oppergod Zeus. Dit waren de Olympische Spelen.

Tijdens de Spelen was er een heilige wapenstilstand. Oorlogen tussen stadstaten moesten even stoppen. Iedereen moest veilig naar Olympia kunnen reizen.

Er waren hardlopers, worstelaars, speerwerpers en wagenrenners. De atleten trainden keihard. Winnen was alles. Een tweede plaats telde niet. De winnaar kreeg geen gouden medaille, maar een krans van olijftakken. Dat klinkt misschien als een goedkope prijs, maar de roem was enorm. Een winnaar was een held in zijn eigen stad. Hij kreeg vaak gratis eten voor de rest van zijn leven en soms zelfs een standbeeld.

Let op: Vrouwen mochten niet meedoen. Ze mochten zelfs niet kijken! De mannen sportten namelijk naakt.

Net als bij voetbal nu, waren de supporters fanatiek. Elke stadstaat wilde laten zien dat zij de beste, snelste en sterkste mannen hadden. Het was een wedstrijd tussen steden, uitgevochten op de renbaan in plaats van op het slagveld.

ancient greek agora gathering — Afb: De Griekse Agora - Een belangrijk plein waar gehandeld werd en burgers discussieerden over politiek.

Voorbeeld 2: Een dag in Athene

Stel je voor dat je een jongen bent in het oude Athene. Je gaat niet naar een schoolgebouw zoals nu. Je krijgt les van een privéleraar of je gaat naar een klein groepje bij een leraar thuis.

Je leert lezen enrijven. Maar je leert ook gedichten uit je hoofd. De Grieken hielden van verhalen. Vooral de verhalen van de schrijver Homerus waren populair. Die gingen over de oorlog om de stad Troje en de avonturen van de held Odysseus.

Na school ga je naar het gymnasium. Dat was geen school voor wiskunde, maar letterlijk een sportschool. Hier oefende je worstelen en discuswerpen.

Als je vader rijk was, organiseerde hij 's avonds een symposion. Dat was een drinkfeest voor mannen. Ze lagen op banken, dronken wijn en praatten over politiek en het leven.

De vrouwen en meisjes bleven meestal thuis. Zij runden het huishouden in het oikos (het huis). Ze weefden kleding en zorgden voor de kinderen. Hun leven speelde zich vooral binnen af, terwijl de mannen buiten op de agora (het marktplein) het nieuws bespraken.

Voorbeeld 3: Denken als een filosoof

De Grieken waren nieuwsgierig. Ze namen niet zomaar alles aan. Ze begonnen vragen te stellen.
"Waar is de wereld van gemaakt?"
"Wat is goed en wat is kwaad?"
"Hoe moet je leven?"
Mensen die hierover nadachten, noemden ze filosofen. Dat betekent 'vrienden van de wijsheid'.
Een beroemde filosoof was Socrates. Hij liep over de markt in Athene en stelde lastige vragen aan voorbijgangers. Hij maakte mensen soms in de war, of boos. Hij wilde dat mensen zelf gingen nadenken, in plaats van alleen maar te doen wat anderen zeiden.
Socrates schreef zelf niks op, maar zijn leerling (Plato) deed dat wel. Dankzij hen zijn wij in Europa op een bepaalde manier gaan nadenken: kritisch zijn, bewijs zoeken en discussiëren.
Verdieping
Alexander de Grote: De eerste wereldster

Aan het einde van de Griekse tijd kwam er een jonge koning uit het noorden (Macedonië). Zijn naam was Alexander. Zijn vader had de Griekse stadstaten veroverd en verenigd. Alexander wilde meer. Hij wilde het machtige Perzische Rijk verslaan.
Alexander was begin twintig, maar hij was een militair genie. Hij trok met zijn leger naar het oosten. Hij won slag na slag. Hij veroverde Turkije, Egypte, Irak, Iran en kwam zelfs tot in India.
Overal waar Alexander kwam, stichtte hij steden. Hij noemde ze vaak naar zichzelf: Alexandrië.
Doordat hij zo'n groot gebied veroverde, verspreidde de Griekse cultuur zich enorm.

Je kunt Alexander de Grote vergelijken met Taylor Swift die op wereldtournee gaat.
Waar Taylor komt, zijn er fans, wordt haar muziek geluisterd en nemen mensen haar stijl over (de armbandjes, de kleding).
Waar Alexander kwam, bouwden mensen Griekse tempels, gingen ze Grieks praten en namen ze de Griekse manier van leven over. Dit noemen we het Hellenisme*.

Dankzij Alexander kenden mensen duizenden kilometers verderop ineens de Griekse goden en de Griekse verhalen. Hij maakte van de Griekse cultuur een wereldcultuur.

Helaas stierf Alexander jong, toen hij 32 was. Zijn rijk viel uit elkaar, maar de Griekse invloed bleef bestaan.

Infographic: De oude Grieken — Afb: Griekse beschaving in één oogopslag - Bekijk de belangrijkste kenmerken van de oude Grieken, zoals hun democratie en goden.

Het ostracisme: Iemand wegstemmen

De democratie in Athene had een bijzonder trekje om te voorkomen dat één iemand te machtig werd. Eens per jaar mochten de burgers stemmen of er iemand verbannen moest worden.

Ze krasten de naam van de persoon die ze weg wilden hebben op een potscherf. Een scherf heet in het Grieks een ostrakon.

Als er genoeg scherven waren met jouw naam erop, moest je voor tien jaar de stad verlaten. Je was 'weggestemd'. Dit deden ze vaak bij politici die te veel macht kregen of te arrogant werden. Het was een harde maatregel om de democratie te beschermen tegen dictators.

Opdrachten

Probeer deze opdrachten te maken. Ze helpen je om de stof beter te begrijpen. Gebruik je boek en je aantekeningen.

Opdracht 1: Waar of Niet Waar? (Basis)

Lees de zinnen hieronder. Is de zin waar of niet waar?

Griekenland was in de oudheid één groot land met één koning.

Een polis is een ander woord voor een Griekse god.

In Sparta werden jongens op jonge leeftijd getraind voor het leger.

Vrouwen mochten in Athene stemmen en meebeslissen.

De Olympische Spelen werden gehouden ter ere van de god Zeus.

Opdracht 2: Athene vs. Sparta (Analyse)

Maak een tabel in je schrift met twee kolommen. Zet boven de ene kolom Athene en boven de andere Sparta.
Zet de onderstaande woorden en zinnen in de juiste kolom.

Focus op kunst en filosofie
Focus op het leger en oorlog
Democratie (volk beslist)
Jongens vanaf 7 jaar in een kazerne
Veel mooie tempels en theaters
Strenge opvoeding en harde training
Sterkste vloot (schepen)
Sterkste leger op land

Vraag: In welke stad zou jij liever hebben gewoond als je 14 jaar was? Leg uit waarom.

Opdracht 3: Ontwerp je eigen Polis (Uitdaging)

Stel je voor dat jij en je klasgenoten een nieuw eiland ontdekken in de Griekse zee. Jullie stichten een nieuwe polis.
Schrijf een kort verslag (ongeveer 10-15 regels) over jullie stadstaat.

Beantwoord in je verslag deze vragen:

Naam: Hoe heet jullie stad?

Beschermgod: Welke Griekse god kiezen jullie als beschermer en waarom? (Bijvoorbeeld: Poseidon voor de zee, Athena voor wijsheid, of Ares voor strijd).

Bestuur: Wie is de baas? Is het een democratie (iedereen stemt), een monarchie (één koning) of iets anders?

Specialiteit: Waar staat jullie stad om bekend? (Bijvoorbeeld: beste sporters, slimste denkers, beste scheepsbouwers).

Samenvatting

Hier zijn de belangrijkste punten uit dit hoofdstuk op een rij:

Stadstaten: Het oude Griekenland bestond uit losse steden die zichzelf bestuurden (polis), omdat bergen en zee het land verdeelden.
Athene & Sparta: Dit waren de twee machtigste stadstaten. Sparta was gericht op oorlog, Athene op cultuur en kennis.
Democratie: In Athene ontstond de eerste democratie. Burgers (alleen vrije mannen) mochten stemmen en beslissen over wetten.
Godsdienst: De Grieken geloofden in meerdere goden (zoals Zeus en Hera) die op de berg Olympus woonden en menselijke trekjes hadden.
Olympische Spelen: Elke vier jaar hielden de Grieken grote sportwedstrijden om de goden te eren.
Cultuur: De Grieken vonden kunst, theater en filosofie (nadenken over het leven) heel belangrijk.
Alexander de Grote: Deze koning veroverde een groot rijk en verspreidde de Griekse cultuur tot ver in Azië.
Erfenis: Veel dingen uit onze tijd (democratie, Olympische Spelen, wetenschap) zijn begonnen bij de oude Grieken.

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 5: Veroveraars en bouwers: Het Romeinse rijk

Inleiding

Stel je voor dat je over straat loopt in een stad met 1 miljoen inwoners. Er zijn flatgebouwen, snackbars op de hoek en mensen die mopperen op het drukke verkeer. Klinkt als nu, toch? Maar dit was 2000 jaar geleden, in de stad Rome.

In hoofdstuk 4 heb je geleerd over de Oude Grieken. De Grieken waren geweldige denkers. Ze verzonnen democratie en hielden van mooie beelden en filosofie. Maar de Grieken woonden in losse stadstaten en maakten vaak ruzie met elkaar.

Nu gaan we kijken naar de buren van de Grieken: de Romeinen. Zij waren anders. Zij waren echte doeners. Ze begonnen als een klein boerendorpje in Italië. Maar ze groeiden uit tot de bazen van de hele wereld rondom de Middellandse Zee. Hoe kregen ze dat voor elkaar? En wat merken wij daar nu nog van in Nederland?

In dit hoofdstuk ontdek je hoe een klein dorpje uitgroeide tot een wereldrijk. Je leert over hun onverslaanbare leger, hun slimme uitvindingen en hoe ze leefden. Doe je gordel om, want we reizen terug naar de tijd van keizers en gladiatoren.

Theorie

Van dorpje tot wereldrijk

Het begon allemaal in Italië, aan de rivier de Tiber. Volgens een oude legende werd de stad Rome gesticht door een tweeling: Romulus en Remus. In het echt begon het waarschijnlijk rond 750 voor Christus als een verzameling simpele boerderijen. Je weet nog wel uit hoofdstuk 3 dat mensen op een vaste plek gingen wonen en boer werden. De Romeinen waren in het begin ook zulke boeren.

Maar de Romeinen wilden meer. Ze wilden macht. Eerst veroverden ze de dorpen in de buurt. Daarna heel Italië. En ze stopten niet. Uiteindelijk veroverden ze alle landen rondom de Middellandse Zee. Ze noemden die zee zelfs Mare Nostrum. Dat betekent 'Onze Zee'. Best wel opschepperig, vind je niet?

Het gebied dat ze de baas waren, noemen we het Romeinse Rijk (of Imperium Romanum). Op het hoogtepunt hoorde zelfs een deel van Nederland hierbij.

Een onverslaanbaar leger

Hoe kon één stad de hele wereld veroveren? Het antwoord is simpel: het leger. Het Romeinse leger was het beste van de oudheid.

Romeinse soldaten waren beroepssoldaten. Dat was nieuw. In de tijd van de Grieken waren soldaten vaak gewone burgers die even moesten vechten als er oorlog was. Bij de Romeinen was soldaat zijn een echte baan. Ze trainden elke dag, regen of zonneschijn. Ze leerden marcheren, zwemmen, kampen bouwen en vechten in formatie.

Je kunt het vergelijken met voetbal. Een team dat elke dag samen traint en precies weet wie waar moet staan, wint bijna altijd van een groepje vrienden dat zomaar wat doet op een pleintje. De Romeinen werkten samen als één machine. Hun tegenstanders waren vaak dapper, maar die vochten als een rommelige groep individuen. De Romeinse tactiek en samenwerking zorgde voor de overwinning.

colosseum rome amphitheater — Afb: Het Colosseum in Rome - Hier konden duizenden Romeinen kijken naar gladiatorengevechten en andere spektakels.

De organisatie van het rijk

Veroveren is één ding. Maar zo'n groot rijk besturen is nog veel moeilijker. Stel je voor dat je de baas bent over een schoolplein, dat lukt nog wel. Maar probeer maar eens de baas te zijn over heel Europa zonder internet of telefoon.

De Romeinen hadden daar oplossingen voor:

Wegen: Ze legden duizenden kilometers stenen wegen aan. Zo konden soldaten en boodschappers snel reizen.

Bestuur: Ze verdeelden het rijk in provincies. Elke provincie kreeg een gouverneur (een soort burgemeester) die de baas speelde namens Rome.

Burgerschap: Als je deed wat de Romeinen wilden, kon je soms Romeins burger worden. Dat gaf je rechten en bescherming.

Dit systeem werkte zo goed dat er een lange periode van rust was in het rijk. Dit noemen we de Pax Romana (de Romeinse vrede). Natuurlijk was er wel eens ruzie aan de grenzen, maar binnen het rijk was het veilig en konden handelaren rijk worden.

ancient roman road — Afb: Romeinse weg - Deze wegen waren cruciaal voor het bestuur en de handel in het uitgestrekte Romeinse Rijk.

Romanisering: Worden zoals wij

De Romeinen dwongen de mensen die ze veroverden niet altijd om alles te veranderen. Maar ze lieten wel zien hoe fijn het leven kon zijn op de Romeinse manier.

Ze bouwden in de veroverde gebieden steden met badhuizen, tempels en theaters. Veel volken, zoals de Germanen en Galliërs, woonden nog in simpele houten hutten. Toen ze zagen dat de Romeinen stenen huizen hadden met vloerverwarming en glas in de ramen, dachten ze: "Dat wil ik ook!"

Dit proces noemen we romanisering. De overwonnen volken namen de cultuur van de Romeinen over. Ze gingen Latijn spreken (de taal van Rome), Romeinse kleren dragen en in Romeinse huizen wonen.

Een keizer aan de macht

In het begin hadden de Romeinen geen koning. Ze waren een republiek, net als wij nu in veel landen zien. Belangrijke mannen (de Senaat) namen de beslissingen. Maar toen het rijk groeide, kregen legerleiders steeds meer macht.

Er ontstond ruzie tussen machtige generaals. Uiteindelijk greep één man de macht: Julius Caesar. Hij werd vermoord, maar zijn opvolger Augustus werd de allereerste keizer van het Romeinse Rijk. Vanaf dat moment was er één man de allerhoogste baas. De keizer werd in het hele rijk vereerd, bijna als een god.

Voorbeelden

Om echt te begrijpen hoe het leven in het Romeinse Rijk was, kijken we naar een paar voorbeelden.

Een dag in de stad

Stel je voor dat je een tiener bent in een grote Romeinse stad. 's Ochtends sta je op in een insula. Dat is een soort flatgebouw van wel vijf verdiepingen hoog. Beneden zijn winkels, daarboven wonen de mensen. Hoe hoger je woont, hoe armer je bent.

Je gaat naar school (als je ouders geld hebben) of je helpt je vader in de werkplaats. Tussen de middag eet je brood met olijfolie of vijgen. Veel Romeinen kookten niet thuis, want houten flatgebouwen vlogen snel in de brand. Ze haalden hun eten bij een 'thermopolium', een soort antieke snackbar.

Na het werk ging bijna iedereen naar het badhuis (de thermen). Dit was niet alleen om te wassen. Het was dé plek om te relaxen, te sporten en te kletsen met vrienden. Een beetje zoals rondhangen in de kantine of chillen in een lobby van een online game waar je even praat met je mensen voordat de actie begint.

Brood en Spelen

De keizers wisten dat het volk in de stad soms ontevreden was. Veel mensen waren arm en hadden geen werk. Om te voorkomen dat ze in opstand kwamen, bedachten de keizers een slim plan: "Brood en Spelen".

Brood: De keizer deelde gratis graan uit aan de arme mensen. Zo leed niemand honger.

Spelen: De keizer organiseerde enorme shows om de mensen te vermaken.

Het bekendste gebouw voor deze spelen is het Colosseum in Rome. Hier vochten gladiatoren tegen elkaar of tegen wilde dieren. Gladiatoren waren vaak slaven of krijgsgevangenen. Ze moesten vechten voor hun leven.

Maar als een gladiator goed was, werd hij beroemd en rijk. Ze waren de supersterren van hun tijd. Denk eens aan Taylor Swift. Als zij ergens komt, staan duizenden mensen te gillen, willen ze een handtekening en volgen ze alles wat ze doet. Zo ging dat ook bij beroemde gladiatoren. Vrouwen waren verliefd op ze en mannen wilden net zo stoer zijn. Ze hadden zelfs merchandise, zoals olielampjes met hun afbeelding erop!

roman history infographic map — Afb: De uitbreiding van het Romeinse Rijk - Bekijk hoe het rijk groeide door veroveringen en welke gebieden erbij hoorden.

Voorbeeld in Nederland: De Limes

Wist je dat de grens van het Romeinse Rijk dwars door Nederland liep? De rivier de Rijn was de grens. Ten zuiden van de Rijn (bijvoorbeeld in steden als Nijmegen, Utrecht en Maastricht) waren de Romeinen de baas. Ten noorden van de Rijn woonden de 'barbaarse' Friezen.

Langs die grens, de Limes genoemd, bouwden de Romeinen forten om de grens te bewaken. In die forten woonden soldaten uit alle hoeken van het rijk: Spanjaarden, Syriërs of Egyptenaren. Zo werd Nederland voor het eerst een multiculturele samenleving.

Verdieping

In dit stukje duiken we iets dieper de stof in. We kijken naar de schaduwkant van het succes en naar de techniek.

Slaven: De motor van het rijk

Het Romeinse Rijk zag er prachtig uit met zijn marmeren tempels en grote wegen. Maar wie deed al het zware werk? Dat waren de slaven.

Slaven waren mensen die eigendom waren van iemand anders. Ze hadden geen vrijheid. Je kon slaaf worden als je land werd veroverd door de Romeinen, of als je ouders slaaf waren. Slaven deden alles: ze werkten in de mijnen (heel gevaarlijk), op het land, of als leraar en bediende in huis.

Zonder slaven had het Romeinse Rijk nooit zo groot en rijk kunnen worden. Het is belangrijk om te onthouden dat die mooie gebouwen vaak gebouwd zijn met dwangarbeid en veel leed.

Technische hoogstandjes: Aquaducten en Beton

De Romeinen waren meesters in bouwen. In hoofdstuk 2 zag je dat jagers hutjes bouwden van takken. De Romeinen bouwden met steen en... beton! Zij hebben een soort beton uitgevonden dat zelfs onder water hard werd. Daarom staan veel Romeinse gebouwen er na 2000 jaar nog steeds.

Ook wilden ze in hun steden vers water hebben. Maar hoe krijg je water van een bergbron naar een stad die 50 kilometer verderop ligt? Ze bouwden aquaducten. Dit zijn lange goten op stenen bogen die het water heel langzaam naar beneden laten stromen, precies naar de stad toe. Een staaltje techniek waar we nu nog bewondering voor hebben.

De val van het rijk

Niets blijft voor altijd bestaan. Na honderden jaren ging het mis. Het rijk werd té groot. Het kostte klauwen met geld om al die soldaten te betalen die de grenzen moesten bewaken.

Je herkent dit misschien wel als je strategie games speelt. In het begin is het makkelijk om je dorpje te verdedigen. Maar als je level na level groter wordt en je hebt vijftig steden tegelijk, verlies je het overzicht. Je hebt te weinig goud ('resources') om overal muren te bouwen, en dan vallen de vijanden binnen.

Dat gebeurde ook bij de Romeinen. Volkeren van buitenaf vielen binnen, het geld raakte op en er was ruzie over wie de keizer mocht zijn. In het jaar 476 na Christus viel het westelijke deel van het rijk definitief. De middeleeuwen begonnen.

Infographic: Het Romeinse rijk — Afb: Overzicht van het Romeinse Rijk - Ontdek de belangrijkste periodes en gebeurtenissen die dit machtige rijk vormden.

Opdrachten

Probeer deze opdrachten om te kijken of je de stof echt snapt.

Opdracht 1: Waar of Niet Waar? (Basis)

Lees de stellingen hieronder. Is het waar of niet waar?

De Romeinen begonnen meteen als een groot wereldrijk.

De Grieken (uit hoofdstuk 4) stonden bekend om hun enorme, verenigde leger, nog beter dan dat van de Romeinen.

Gladiatoren waren de beroemde supersterren van hun tijd, net als populaire zangers nu.

De grens van het Romeinse Rijk liep dwars door Nederland langs de rivier de Rijn.

Romanisering betekent dat de Romeinen de cultuur van andere volken overnamen.

Opdracht 2: De uitrusting van de soldaat (Analyse)

Je hebt gelezen dat het Romeinse leger heel goed georganiseerd was. Bekijk de lijst met spullen die een Romeinse soldaat (een legionair) bij zich had.

Lijst:
Helm
Schild (Scutum - groot en rechthoekig)
Kort steekzwaard (Gladius)
Werpspeer (Pilum)
Sterke sandalen met spijkers eronder
Ruggepak met kleding, kookpan en gereedschap

Vraag:
De soldaten moesten elke dag "kamp opslaan" (een fort bouwen voor de nacht).
Waarom denk je dat elke soldaat gereedschap en een schep in zijn ruggepak moest hebben? Waarom lieten ze dat niet door slaven doen?
Bedenk twee voordelen voor het leger als elke soldaat zelf kan bouwen en graven.

Opdracht 3: Keizer voor één dag (Uitdaging)

Stel je voor: jij bent de keizer van het Romeinse Rijk. Er is een probleem in de provincie Germania (Nederland). De lokale bevolking is ontevreden omdat ze hoge belastingen moeten betalen. Ze dreigen in opstand te komen.

Jij moet dit oplossen. Je hebt drie opties, maar elke optie heeft een nadeel. Kies er één en leg uit waarom jij deze kiest.

Optie A: Je stuurt het leger erheen om iedereen die klaagt gevangen te nemen.
Nadeel: Dit kost veel geld en soldaten kunnen sneuvelen. De bevolking gaat je haten.
Optie B: Je geeft de mensen gratis graan en organiseert een groot gladiatorengevecht in hun stad (Brood en Spelen).
Nadeel: Dit kost heel veel geld uit jouw schatkist.
Optie C: Je belooft de leiders van de stam dat ze Romeins burger mogen worden als ze rustig blijven.
Nadeel: Romeinse burgers hoeven minder belasting te betalen, dus je krijgt minder geld binnen in de toekomst.

Schrijf je keuze op en leg in minimaal 3 zinnen uit waarom dit volgens jou de slimste oplossing is.

Samenvatting

Hier zijn de belangrijkste punten om te onthouden voor je toets:

Opkomst: Rome begon als een klein boerendorp en groeide uit tot een wereldrijk (Imperium Romanum) rondom de Middellandse Zee.
Het Leger: De Romeinen hadden een beroepsleger. Door training, discipline en goede wapens waren ze bijna onverslaanbaar.
Pax Romana: Een lange periode van vrede en rust in het rijk.
Romanisering: Overwonnen volken namen de Romeinse cultuur over (taal, kleding, huizen).
Bestuur: Het rijk veranderde van een republiek (samen beslissen) naar een keizerrijk (één baas). Augustus was de eerste keizer.
Cultuur: Romeinen hielden van badhuizen en spelen (gladiatoren in het Colosseum: 'Brood en Spelen').
Nederland: De grens (Limes*) liep dwars door Nederland langs de Rijn.

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 6: Romeinen in de modder: De grens in Nederland

Inleiding

Stel je voor dat je op vakantie gaat naar Italië. Je geniet van de zon, mooie gebouwen en lekker eten. Dat is het beeld dat je hebt van de Romeinen uit hoofdstuk 5. Maar nu gaan we naar het noorden. Naar ons eigen koude, natte kikkerlandje.

Tweeduizend jaar geleden kwamen de Romeinen hierheen. Ze kwamen uit het warme zuiden en stonden ineens met hun sandalen in de Nederlandse modder. Waarom wilden ze dit stukje land hebben? En hoe gingen ze om met de mensen die hier al woonden?

In hoofdstuk 2 leerde je over jagers en verzamelaars en in hoofdstuk 3 over de eerste boeren. De mensen die in Nederland woonden toen de Romeinen kwamen, leefden nog steeds vrij simpel als boeren. Ze kenden geen grote stenen steden of luxe badhuizen. Dat veranderde snel toen de Romeinse soldaten kwamen aanmarcheren.

Dit hoofdstuk gaat over soldaten, forten en handige uitvindingen. Maar ook over ruzie en vriendschap. Net als in een open-world game waar je een nieuw gebied ontdekt, kwamen de Romeinen een nieuwe wereld tegen: de grens van hun rijk.

Theorie

De Limes: Een grens dwars door Nederland

De Romeinen wilden hun enorme rijk goed beschermen. Ze konden niet eindeloos doorgaan met veroveren. In het noorden van Europa kwamen ze woeste krijgers tegen en lastige moerassen. De keizer besloot: "Tot hier en niet verder."

De rivier de Rijn werd de grens. In het Latijn noemden ze dit de Limes.
Deze grens liep dwars door wat nu Nederland is. Van Nijmegen, via Utrecht, helemaal naar de Noordzee bij Katwijk.

Om de grens te bewaken, bouwden de Romeinen forten. Zo'n fort noem je een castellum.
In een castellum woonden honderden soldaten.
Tussen de forten stonden wachttorens.
* Langs de forten liep een verharde weg: de Limesweg.

Dankzij die weg konden soldaten snel van het ene naar het andere fort rennen als er gevaar was. Ook handelaren gebruikten de weg. Het was de eerste 'snelweg' van Nederland.

roman watchtower river — Afb: Romeinse wachttoren langs de rivier - Deze torens hielpen de Romeinen hun gebied te bewaken en te verdedigen tegen invallen.

Vriend of vijand: De Germanen

Ten noorden van de Rijn woonden de Germanen. De Romeinen vonden hen maar wild. Ze woonden in houten boerderijen en hadden geen keizer.
In het Nederlandse rivierengebied woonden de Bataven. Dit was een Germaanse stam.

De Romeinen waren slim. Ze dachten: "Als we niet tegen ze kunnen vechten, laten we ze dan gebruiken."
De Romeinen sloten een bondgenootschap met de Bataven.
De Bataven hoefden geen belasting te betalen.
In ruil daarvoor moesten ze soldaten leveren voor het Romeinse leger.

De Bataven waren supersterk en konden goed paardrijden. Ze waren zelfs zo goed, dat de keizer in Rome een lijfwacht had die alleen uit Bataven bestond. Je kunt het vergelijken met een voetbalclub die heel veel geld betaalt om de beste verdedigers uit het buitenland te halen. De Bataven waren de toptransfers van het Romeinse leger.

Romanisering: Net als de Romeinen

Toen de Romeinen eenmaal in Nederland waren, veranderde er veel. De mensen die hier woonden, zagen de luxe spullen van de soldaten. Ze dachten: "Hé, dat wil ik ook!"

Dit proces noemen we romanisering. Dat betekent dat de lokale bevolking de cultuur van de Romeinen overneemt.
Dit gebeurde op verschillende manieren:

Huizen: Rijke Bataven gingen in stenen huizen wonen met dakpannen, in plaats van houten hutten met riet.

Eten: De Romeinen namen nieuwe smaken mee. Kip, perzik, walnoten en koriander kenden we hier nog niet.

Geld: In hoofdstuk 2 leerde je over ruilhandel. De Romeinen betaalden met munten. Dat was veel handiger.

Schrijven: De Germanen konden niet lezen of schrijven. De Romeinen leerden hen het Latijnse alfabet.

Het was niet verplicht om als een Romein te leven, maar het gaf je wel status.

Voorbeelden

Nijmegen: De oudste stad

Nijmegen is de oudste stad van Nederland. De Romeinen noemden het Noviomagus (Nieuwe Markt). Omdat het Romeinse leger daar een groot kamp had, kwamen er ook veel andere mensen wonen.
Er waren bakkers om brood te bakken voor de soldaten.
Er waren smeden om wapens te maken.
* Er waren kroegen en herbergen.

De stad had stenen straten, tempels en zelfs vloerverwarming in de huizen van de rijke mensen. Stel je voor: buiten is het koud en grijs, maar binnen loop je op een warme vloer. Dat was voor de mensen in Nederland in die tijd pure magie.

Het rode servies

Romeinen hielden van mooi servies. Ze hadden een speciaal soort rood aardewerk. Dat heette terra sigillata. Het was glad, glimmend en soms zaten er mooie versieringen op.
In heel Nederland vinden archeologen scherven van dit servies terug. Waarom? Omdat iedereen het wilde hebben.

Zie het zo: als Taylor Swift nieuwe merchandise uitbrengt, staan fans in de rij om precies dat ene shirt te kopen. Het laat zien dat je fan bent en erbij hoort. Zo was het ook met terra sigillata. Als je dat op tafel zette, liet je zien: "Kijk eens, ik heb smaak en ik doe mee met de Romeinse mode."

De opstand van de Bataven

Het ging niet altijd goed tussen de Romeinen en de Bataven. In het jaar 69 na Christus kregen ze ruzie. De Romeinen pakten te veel jonge mannen op om soldaat te worden. Ook behandelden sommige Romeinse leiders de Bataven slecht.

Een Bataafse leider, Julius Civilis, was het zat. Hij riep de Bataven bij elkaar en begon een opstand. In het begin wonnen ze veel gevechten. Ze staken zelfs Romeinse forten in brand!
Uiteindelijk stuurde de keizer een enorm leger vanuit het zuiden. De Bataven konden daar niet tegenop en moesten zich overgeven. Ze bleven wel bondgenoten, maar de regels werden strenger.

Verdieping

Geen harde grens, maar een zone

We noemen de Rijn (de Limes) wel een grens, maar het was geen dichte muur. Het was niet zoals in een game waar je tegen een onzichtbare "map border" aanloopt en niet verder kunt.
Mensen staken de rivier vaak over.
Handelaren gingen naar het noorden om barnsteen of bont te kopen.
Germanen kwamen naar het zuiden om graan of wapens te ruilen.

Het was een contactzone. De forten waren er vooral om te controleren wie er overstak, en om belasting te innen. Pas als er echt oorlog dreigde, ging de grens "op slot".

Goden mixen

In hoofdstuk 4 leerde je over de Griekse goden en in hoofdstuk 5 over de Romeinse goden (zoals Jupiter en Mars). De Germanen hadden hun eigen goden, zoals Donar (de god van de donder).
Wat deden de Romeinen? Ze mixten de goden gewoon!
Er zijn altaren gevonden voor "Hercules Magusanus". Hercules is een Romeinse held, Magusanus was een Germaanse god. De Romeinen dachten: "Waarschijnlijk bedoelen we dezelfde god, dus laten we hem maar samen vereren." Dit zorgde voor minder ruzie over religie.

Opdrachten

Opdracht 1: Wat heb jij van de Romeinen?

De Romeinen hebben veel dingen naar Nederland gebracht die we nu heel normaal vinden.
Kijk naar de lijst hieronder. Zet een kruisje achter de dingen die de Romeinen wel hebben meegenomen, en laat de dingen leeg die er al waren of later kwamen.
[ ] Kip
[ ] Aardappel
[ ] Stenen wegen
[ ] Latijnse letters
[ ] Computer
[ ] Dakpannen
[ ] Muntgeld
Opdracht 2: De kaart van toen en nu (Analyse)

Zoek op internet of in je atlas een kaart van Nederland met de Limes (de Romeinse grens).
Beantwoord daarna deze vragen:
Welke grote Nederlandse rivier vormde de grens?

De Romeinen bouwden hun forten vaak op een plek waar een zijrivier in de grote rivier stroomde. Waarom denk je dat dat een slimme strategische plek was? (Denk aan verkeer en controle).

Woon jij ten noorden van de Limes (bij de 'wilde' Germanen) of ten zuiden (in het Romeinse Rijk)? Als je het niet zeker weet, zoek op waar jouw woonplaats ligt ten opzichte van de Rijn.

Opdracht 3: Dagboek van een Bataaf (Uitdaging)

Stel je voor: jij bent een jonge Bataaf van 14 jaar oud. Het is het jaar 50 na Christus. Je vader wil dat je het leger in gaat om voor de Romeinen te vechten. Je broer haat de Romeinen en wil dat je bij de stam blijft.
Schrijf een kort dagboekfragment (ongeveer 10 zinnen).
Beschrijf wat je ziet als je naar het Romeinse fort kijkt (de stenen, de soldaten).
Vertel wat jij zou kiezen: de luxe en het geld van de Romeinen, of de vrijheid van je eigen stam? Leg uit waarom.
Samenvatting

De Romeinen veroverden het zuiden van Nederland tot aan de Rijn.
De grens heette de Limes. Hier bouwden ze forten (castella) en wachttorens.
In Nederland woonden Germaanse stammen, zoals de Bataven.
Bataven en Romeinen werkten vaak samen; Bataven leverden soldaten in ruil voor belastingvoordeel.
Door romanisering namen de bewoners Romeinse gewoonten over (schrift, stenen huizen, geld).
De Romeinen brachten nieuwe producten mee, zoals kip, fruit en luxe aardewerk.
Soms was er ruzie, zoals tijdens de Bataafse Opstand onder leiding van Julius Civilis.

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 7: Kijk als een detective: Geschiedenis in beeld

Inleiding

Je hebt in dit boek al een enorme reis gemaakt. We begonnen in hoofdstuk 1 met de tijdmachine in je hoofd. Daarna zagen we de jagers in hoofdstuk 2 en de eerste boeren in hoofdstuk 3. We bezochten de Griekse tempels in hoofdstuk 4. En in hoofdstuk 5 en 6 marcheerden we met de Romeinse soldaten mee.

Je hebt veel verhalen gelezen. Maar geschiedenis is meer dan alleen verhalen lezen. Het is ook zelf onderzoeken. Het is een soort puzzel oplossen. Eigenlijk moet je als een detective kijken naar het verleden.

Hoe weet je waarom iets gebeurde? Hoe lees je een oude kaart die er heel anders uitziet dan Google Maps? En hoe vergelijk je het leven van een Romein met jouw leven nu?

In dit hoofdstuk leer je de skills die je nodig hebt om geschiedenis echt te snappen. Zie het als een game waarin je nieuwe vaardigheden vrijspeelt. Als je deze skills onder de knie hebt, snap je de vorige hoofdstukken nog beter. Je wordt een echte geschiedenis-expert. Laten we beginnen!

Theorie

Om geschiedenis goed te begrijpen, heb je gereedschap nodig. We noemen dit historische vaardigheden. We bespreken hier drie belangrijke vaardigheden: oorzaak en gevolg, kaarten lezen en vergelijken.

1. Oorzaak en gevolg

In de geschiedenis gebeurt nooit zomaar iets. Er is altijd een reden voor. Die reden noemen we de oorzaak. Wat er daarna gebeurt door die oorzaak, noemen we het gevolg.

Denk maar aan een potje voetbal.
De oorzaak: Een speler maakt een zware overtreding in het strafschopgebied.
Het gevolg: De scheidsrechter geeft een rode kaart en een penalty.
Het gevolg daarvan: Het team moet verder met tien man en komt op achterstand.

In de geschiedenis werkt het precies zo.
In hoofdstuk 3 leerde je over de landbouwrevolutie.
Oorzaak: Mensen ontdekten dat ze zelf graan konden zaaien.
Gevolg: Ze hoefden niet meer rond te zwerven.
Gevolg daarvan: Er ontstonden dorpen en later steden.

Soms zijn er meerdere oorzaken voor één gebeurtenis. Dat maakt het ingewikkeld, maar ook interessant. Je moet goed speuren naar wat er precies gebeurde.

antique world map — Afb: Oude wereldkaart - laat zien hoe men vroeger dacht dat de wereld eruitzag.

2. Kaarten lezen

Vroeger hadden ze geen navigatie op hun telefoon. Ze gebruikten papieren kaarten of kaarten op dierenhuid. Als historicus moet je kaarten kunnen lezen. Een historische kaart laat zien hoe de wereld er toen uitzag.

Als je naar een historische kaart kijkt, let je op drie punten:

De titel: Waar gaat de kaart over? En over welke tijd gaat het? (Bijvoorbeeld: "Het Romeinse Rijk in de tijd van keizer Augustus").

De legenda: Dit is de uitleg van de kleuren en symbolen. Een rood lijntje kan een grens zijn. Een blauw vlak is vaak water. Zonder legenda snap je de kaart niet.

De schaal: Hoe groot is het gebied in het echt?

In games heb je vaak een 'mini-map' in de hoek van je scherm. Die laat zien waar je bent en waar je heen moet. Een historische kaart is eigenlijk de mini-map van het verleden. Het laat zien wie de baas was in welk gebied.

magnifying glass paper — Afb: Geschiedenis onder de loep - Met bronnen onderzoek je het verleden, net als met een vergrootglas!

3. Vroeger en nu vergelijken (Continuïteit en Verandering)

Geschiedenis gaat over tijd. We kijken vaak naar twee dingen:
Verandering: Wat is er anders dan vroeger?
Continuïteit: Wat is er hetzelfde gebleven?

Neem Taylor Swift als voorbeeld. Zij heeft verschillende "Eras" (tijdperken). In haar 'Country Era' klonk ze heel anders en zag ze er anders uit dan in haar 'Reputation Era'. Dat is verandering. Maar ze is nog steeds dezelfde zangeres die liedjes schrijft over haar leven. Dat is continuïteit.

In de geschiedenis kijken we ook naar tijdvakken (Eras).
In hoofdstuk 4 las je over de Grieken.
Verandering: Wij geloven nu niet meer zo vaak in Zeus of Athena.
Continuïteit: Wij doen nog steeds aan de Olympische Spelen, net als de Grieken. De sporten zijn veranderd, maar het idee is hetzelfde gebleven.

Door te vergelijken snap je beter hoe mensen vroeger dachten en hoe onze wereld nu is ontstaan.

Voorbeelden

Laten we de theorie eens toepassen met voorbeelden uit de hoofdstukken die je al kent.

Voorbeeld 1: De Limes op de kaart

In hoofdstuk 6 leerde je over de Limes. Dat was de grens van het Romeinse Rijk die dwars door Nederland liep.
Stel je ziet een kaart van Nederland uit het jaar 200 na Christus.
Je kijkt in de legenda. Je ziet een dikke lijn langs de rivier de Rijn. De legenda zegt: "Rijksgrens".
Je ziet vierkantjes langs die lijn. De legenda zegt: "Castellum (fort)".
* Nu snap je de kaart. De Romeinen bewaakten de rivier. Ten zuiden van de rivier (onder de lijn) was het Romeins gebied. Ten noorden (boven de lijn) woonden de 'barbaren'.

Dankzij de kaart zie je in één oogopslag hoe Nederland verdeeld was. Zonder de kaart was het veel lastiger om je voor te stellen waar de soldaten precies liepen.

Voorbeeld 2: Oorzaak en gevolg bij de Romeinen

Waarom werd het Romeinse Rijk zo groot? (Hoofdstuk 5). Laten we een kettingreactie maken, net als bij vallende dominostenen.

Oorzaak: De Romeinen hadden een heel goed getraind en georganiseerd leger.

Gevolg: Ze wonnen bijna alle oorlogen van hun buren.

Gevolg: Ze veroverden veel land en werden rijk door buit en belasting.

Gevolg: Met dat geld konden ze wegen aanleggen (om het leger snel te verplaatsen).

Gevolg: Het rijk werd makkelijker te besturen en werd nog groter.

Zie je hoe het ene punt leidt tot het andere? Als de Romeinen een slecht leger hadden (oorzaak weg), hadden ze nooit zoveel land veroverd (gevolg weg).

Voorbeeld 3: Fans van toen en nu

Laten we eens vergelijken.
Vroeger (Romeinse tijd): Mensen gingen naar het Colosseum. Ze juichten voor hun favoriete gladiator. Ze droegen soms kleuren van hun favoriete team. Er werd geschreeuwd en soms gevochten op de tribunes.

Nu (Onze tijd): Jij gaat naar een voetbalstadion (bijvoorbeeld de Arena of de Kuip). Je juicht voor jouw club. Je draagt een shirtje van de club. Fans zingen en schreeuwen.

dominoes falling row — Afb: Domino-effect - Gebeurtenissen in de geschiedenis kunnen een kettingreactie veroorzaken.

Continuïteit (Het zelfde): Mensen houden van spanning, sensatie en horen graag bij een groep supporters in een groot stadion.
Verandering (Anders): Gladiatoren vochten tot de dood. Voetballers gaan na de wedstrijd gewoon naar huis (hopelijk zonder al te veel blessures). Wij vinden gevechten tot de dood nu verschrikkelijk. De Romeinen vonden dat entertainment.

Verdieping

Je hebt nu de basisvaardigheden. Maar een echte detective kijkt nog iets verder. We gaan het hebben over standplaatsgebondenheid. Dat is een moeilijk woord voor: door welke bril kijk jij?

Iedereen bekijkt de wereld vanuit zijn eigen plekje.
Jouw mening wordt bepaald door:
De tijd waarin je leeft.
Land waar je woont.
Of je rijk of arm bent.
Of je een jongen of meisje bent.
Je geloof of opvoeding.

Een voorbeeld:
Stel, Feyenoord speelt tegen Ajax.
Als Ajax wint, schrijft een Amsterdamse krant: "Geweldige overwinning dankzij slim spel!"
Een Rotterdamse krant schrijft misschien: "Feyenoord heeft pech gehad door een partijdige scheidsrechter."

Ze zagen dezelfde wedstrijd, maar hun verhaal is anders. Waarom? Omdat ze fan zijn van een andere club. Dat is hun standplaats.

Dit gebeurde in de geschiedenis ook.
Julius Caesar (Hoofdstuk 5) schreef boeken over zijn oorlogen. Hij schreef dat hij heel dapper was en de vijanden gevaarlijke barbaren waren.
Maar let op: Caesar wilde populair worden in Rome. Misschien overdreef hij wel. Misschien waren die barbaren helemaal niet zo gevaarlijk, maar liet hij dat zo lijken om zelf stoerder over te komen.

Als je een historische bron leest, moet je jezelf altijd afvragen:

Wie heeft dit geschreven?

Wanneer is het geschreven?

Waarom heeft hij dit geschreven? Was het om op te scheppen? Om te waarschuwen?

Net als op social media nu: niet alles wat je ziet of leest is 100% waar. Mensen laten vaak alleen de beste versie van zichzelf zien. Als historicus moet je leren om door die 'filters' heen te kijken.
Opdrachten
Hieronder staan drie opdrachten om je nieuwe skills te trainen.
Opdracht 1: Zoek de verschillen (Eenvoudig)

Kijk naar de afbeelding hieronder. Je ziet een afbeelding bij deze opdracht van een belangrijk document en een vergrootglas.
Stel je voor: Je vergelijkt een klaslokaal uit 1900 met jouw klaslokaal nu.
Schrijf twee dingen op die veranderd zijn.
Schrijf twee dingen op die hetzelfde zijn gebleven (continuïteit).

Tip: Denk aan wat er aan de muur hangt, waar de leerlingen op zitten en wat ze gebruiken om te schrijven.*

rome colosseum amphitheater — Afb: Het Colosseum in Rome - Dit immense amfitheater was ooit het toneel van gladiatorengevechten en openbare spektakels in het Romeinse Rijk.

Opdracht 2: De Oorzaak-Gevolg ketting (Gemiddeld)

Hieronder staan vier zinnen over de Grieken (Hoofdstuk 4). Ze staan in de verkeerde volgorde. Zet ze in de juiste volgorde van oorzaak naar gevolg.

A. Griekenland bestaat uit veel eilanden en bergen.
B. De Griekse steden werden onafhankelijke stadstaten (poleis) met eigen regels.
C. Grieken leefden gescheiden van elkaar en hadden weinig contact over land.
D. Iedere stad ging zichzelf besturen omdat er geen centrale koning was die alles kon bereiken.

Zet de letters in de juiste volgorde: ... -> ... -> ... -> ...

Opdracht 3: De kaart van jouw wereld (Uitdagend)

Jij gaat een kaart maken voor historici in de toekomst (over 500 jaar). Teken een kaart van jouw eigen buurt of wijk op een A4-vel.

Gebruik de regels van het kaarten lezen:

Bedenk een Titel (Bijvoorbeeld: "Het leefgebied van een scholier in 2024").

Maak een Legenda.

Gebruik een symbool voor 'thuis'.
Gebruik een symbool voor 'school'.
Gebruik een symbool voor 'plek waar ik sport/chill' (bijv. voetbalveldje of bankje).
Teken belangrijke grenslijnen (bijv. de drukke weg waar je niet mag oversteken).

Schrijf er een kort stukje bij voor de mensen in de toekomst. Leg uit waarom die ene plek (bijv. het voetbalveldje) zo belangrijk is voor de jeugd in 2024. Wat doen ze daar?

Samenvatting

In dit hoofdstuk hebben we geleerd hoe je kijkt als een geschiedenis-detective. Dit zijn de belangrijkste punten:

Oorzaak en Gevolg: Niets gebeurt zomaar. Een gebeurtenis (oorzaak) zorgt ervoor dat iets anders gebeurt (gevolg). Soms is er een kettingreactie.
Kaarten lezen: Kaarten vertellen waar mensen woonden en wie de baas was. Let altijd op de titel en de legenda om de kaart te begrijpen.
Continuïteit en Verandering: We kijken wat er door de tijd heen hetzelfde blijft (continuïteit) en wat er anders wordt (verandering).
Standplaatsgebondenheid: Iedereen kijkt vanuit zijn eigen perspectief. Een Romein beschrijft een oorlog anders dan een Germaan. Een Ajax-fan ziet een wedstrijd anders dan een Feyenoorder.
* Kritisch kijken: Geloof niet zomaar alles wat geschreven is. Vraag je af wie het schreef en waarom.

Gefeliciteerd! Je hebt nu alle 'tools' om de geschiedenis nog beter te begrijpen. Met deze bril op kijk je heel anders naar de wereld van vroeger én van nu.